„Refleksja socjologiczna nad stanem parafii w Polsce. Parafia jako wspólnota praktyk” – taki tytuł nosiło wystąpienie dr. hab. Marcina Jewdokimowa, dyrektora Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, podczas XVIII Ogólnopolskiego Forum Duszpasterskiego, które 19 września 2026 r. odbyło się w Poznaniu. Tegoroczne Forum przebiegało pod hasłem „Parafia wspólnotą misyjną” i wprowadzało w założenia nowego Programu Duszpasterskiego Kościoła w Polsce na rok 2026/2027.
W swoim wystąpieniu dyrektor ISKK SAC połączył trzy perspektywy patrzenie na parafie: dane, naukę i rozwój. Punktem wyjścia była socjologiczna diagnoza współczesnej parafii w Polsce, następnie refleksja nad możliwościami interpretacji obserwowanych przemian, a w konsekwencji pytanie o to, jakie kierunki rozwoju parafii można wskazać na podstawie wiedzy naukowej.
Co mówią dane o parafiach w Polsce?
Dr hab. Marcin Jewdokimow rozpoczął od przedstawienia wybranych danych dotyczących funkcjonowania parafii w Polsce. Zwrócił uwagę m.in. na długookresową zmianę relacji pomiędzy liczbą parafii a liczbą ludności i katolików przypadających na jedną parafię. W 1924 r. funkcjonowało w Polsce około 4600 parafii, w 1937 r. było około 5100 parafii, w 1990 r. liczba parafii wzrosła do około 9000, aby obecnie osiągnąć liczbę 10 352 parafii. Dane te pozwalają spojrzeć na współczesną parafię nie tylko przez pryzmat zmian religijności, ale również zmian jej skali, funkcji i lokalnego zakorzenienia. Nie tylko ze względu na znaczenie kulturowe, ale także faktyczną dużą obecność parafii na terenie kraju, pozostają one nie tylko istotnym elementem struktury zarówno Kościoła, ale również społeczności lokalnych w Polsce. Dla porównania – parafie w Polsce stanowią około 14 proc. wszystkich parafii w Europie, a w całej Afryce jest ich więcej „tylko” o 5 tys.
Od pytania „ile?” do pytania „dlaczego?”
Istotną część wystąpienia stanowiła refleksja nad tym, jak socjologia może pomagać w rozumieniu funkcjonowania współczesnej parafii. Jak wskazywał dyrektor ISKK SAC, dane dotyczące religijności pozwalają uchwycić skalę zachodzących zmian, ale same w sobie nie zawsze wyjaśniają ich mechanizm. Przykładowo, zestawienie deklarowanej przynależności katolickiej z uczestnictwem w niedzielnej Eucharystii pokazuje różnicę pomiędzy deklarowaną tożsamością a praktyką religijną – około 88 proc. Polaków deklaruje się jako katolicy, ale wskaźnik dominicantes w 2024 wyniósł 29,6 proc., a communicantes 14,6 proc. Dlatego – jak podkreślał dr hab. Marcin Jewdokimow – istotne staje się zadawanie kolejnych pytań: co ludzie faktycznie robią w ramach życia religijnego w parafii i poprzez parafię, co im to daje oraz jakie elementy codziennego życia sprawiają, że określone praktyki religijne są podtrzymywane, a inne ulegają osłabieniu. Znaczenie mają przy tym m.in. bieżące wydarzenia, sposoby komunikacji, kultura osobista, zmieniające się skrypty kulturowe kolejnych pokoleń, organizacja czasu, mobilność, przestrzeń, relacje społeczne, kompetencje oraz materialna infrastruktura.
Parafia jako wspólnota praktyk
Centralnym pojęciem przedstawionej podczas Forum perspektywy badawczej była „parafia jako wspólnota praktyk”. W takim ujęciu parafia nie jest wyłącznie miejscem, w którym realizowane są praktyki religijne. Jest przestrzenią, w której splatają się ze sobą różne praktyki – religijne i pozareligijne. Obejmują one m.in. uczestnictwo w liturgii, przygotowanie i sprawowanie sakramentów, katechezę, działalność grup religijnych, działania charytatywne, spotkania, komunikację i działania społeczne, a także korzystanie z określonych przestrzeni i obiektów. Tak rozumiana parafia jest miejscem organizowania i koordynowania wielu praktyk, które wspólnie tworzą określony sposób funkcjonowania lokalnej wspólnoty. Perspektywa ta pozwala również inaczej spojrzeć na proces sekularyzacji. Zamiast ujmować go wyłącznie jako proces utraty wiary czy odchodzenia od religii, można analizować go jako stopniowe osłabianie powiązania praktyk religijnych z innymi elementami życia społecznego. Jeżeli praktyki religijne przestają być naturalnym elementem organizacji tygodnia, życia rodzinnego czy lokalnych relacji społecznych, ich reprodukcja może stawać się coraz trudniejsza.
Od diagnozy do rozwoju
Ostatnia część wystąpienia poświęcona była pytaniu, jakie kierunki rozwoju parafii można wskazać na podstawie wiedzy socjologicznej. W tym ujęciu nie chodzi wyłącznie o poszukiwanie sposobów zwiększania uczestnictwa w poszczególnych praktykach religijnych. Istotne staje się tworzenie warunków, w których praktyki religijne mogą być powiązane z codziennym życiem ludzi, które ulega dziś intensywnym przemianom.
Wystąpienie zostało podsumowane wskazaniem, że budowanie praktyk jest jednocześnie budowaniem relacji i dbaniem o relacje. W tym sensie socjologiczna refleksja nad parafią może stanowić ważne uzupełnienie refleksji teologicznej i pastoralnej nad jej misyjnym i wspólnotowym charakterem.
Forum o przyszłości parafii
XVIII Ogólnopolskie Forum Duszpasterskie zgromadziło przedstawicieli ruchów, stowarzyszeń, parafialnych rad duszpasterskich i Akcji Katolickiej, m.in. z archidiecezji warszawskiej, łódzkiej, szczecińsko-kamieńskiej i poznańskiej oraz diecezji łomżyńskiej, opolskiej i legnickiej. Gościem specjalnym Forum był kard. Grzegorz Ryś, metropolita krakowski, który wygłosił referat „Parafia w ujęciu synodalnym”. W swoim wystąpieniu mówił m.in. o parafii jako wspólnocie, znaczeniu rozeznawania wspólnotowego, formacji, relacji, przejrzystości procesów decyzyjnych i finansowych oraz o potrzebie rozwijania posług chrzcielnych. W programie Forum znalazły się także wystąpienia dotyczące nowego Programu Duszpasterskiego Kościoła w Polsce na rok 2026/2027 (bp Andrzej Czaja) oraz odnowy parafii w duchu synodalnym i misyjnym (ks. prof. Tomasz Wielebski, prof. Wioletta Szymczak – oboja są członkami Rady Naukowej ISKK SAC).
Udział dyrektora ISKK SAC w XVIII Ogólnopolskim Forum Duszpasterskim wpisuje się w działalność Instytutu polegającą na dostarczaniu wiedzy empirycznej i narzędzi socjologicznych do rozumienia przemian religijności, parafii i wspólnot kościelnych w Polsce. Przedstawiona w Poznaniu perspektywa „parafii jako wspólnoty praktyk” stanowi propozycję rozwijania tego kierunku badań – od samego pomiaru przemian religijności w stronę pogłębionego pytania o mechanizmy funkcjonowania wspólnot lokalnych.
O Forum przeczytać można m.in. tu:
„Parafia to nie biuro”. Zakończyło się XVIII Ogólnopolskie Forum Duszpasterskie w Poznaniu [RELACJA]
„Parafia wspólnotą misyjną” – XVIII Ogólnopolskie Forum Duszpasterskie | eKAI
XVIII OGÓLNOPOLSKIE FORUM DUSZPASTERSKIE W POZNANIU – 19.09.2026 – Katedra Poznańska
