Kościoły i cmentarze


Podaj lokalizację

Home Badania pastoralne Diecezja katowicka

Diecezja katowicka

LUCJAN ADAMCZUK

METODOLOGIA BADANIA

PROBLEMATYKA

Archidiecezja katowicka funkcjonuje na terenach o najwyższym poziomie urbanizacji i uprzemysłowienia, a jed-nocześnie jest największym pod względem liczby ludności (1,9 ml), kościołem lokalnym w Polsce. Już choćby z tych tylko powodów życie religijne i społeczne jakie się tu to-czy budzi zainteresowanie zarówno socjologów religii jak i hierarchów Kościoła. Potrzeba uzyskania w miarę pełnego i klarownego obrazu socjologicznego tego życia nabiera szcze-gólnego znaczenia w sytuacji nieodległej już perspektywy integracji z krajami Unii Europejskiej i przyśpieszenia związanych z tym procesów gospodarczych, społecznych i re-ligijnych.  Problemy i wyzwania jakie w związku z tym stają przed Kościołem katowickim, a szczególnie poszukiwanie spo-sobów ich rozwiązywania są istotne dla całego Kościoła ka-tolickiego w Polsce. Warunkiem sprostania tym wyzwaniom jest posiadanie profesjonalnie przygotowanej diagnozy sytu-acji religijnej i społecznej w archidiecezji. Uzyskanie da-nych do takiej diagnozy stanowił główny cel badania, które-go wyniki będą w tym raporcie  zaprezentowane.

Przystępując do pracy nad koncepcją badania brano rów-nież pod uwagę potrzebę dynamicznego i porównawczego ujęcia niektórych zagadnień. Przesądzało to zarówno  wybór metody, jak i pewnych konkretnych tematów badania. Tematy te związa-ne są z pomiarem podstawowych parametrów religijności oraz poglądów religijnych i postaw wobec wiary. Podstawowa metodą stosowaną dla uzyskania informacji na te tematy jest wywiad kwestionariuszowy na próbie reprezentatywnej, stwarzający warunki do uzyskania najpełniejszych i najbardziej wiarygod-nych danych. Taka właśnie procedura zastosowana została w największym ogólnopolskim badaniu religijności z 1991 r., do którego zamierzamy nawiązać w pełnym opracowaniu wyników te-go badania.  Uznano również za celowe nawiązanie do wyników badania przeprowadzonego w 1997 r. w diecezji włocławskiej, w którym badano kompleks zagadnień dotyczących postaw i po-glądów społeczno-politycznych związanych z zachowaniami wy-borczymi. Teza o wpływie antyklerykalizmu na postawy spo-łeczno-polityczne diecezjan, sformułowana na podstawie tego badania,  będzie poddana weryfikacji w archidiecezji kato-wickiej.  

Biorąc za podstawę te wstępne ustalenia obszarów tema-tycznych, wynikające z badań wcześniejszych, włączono rów-nież do problematyki naszego badania kilka nowych wątków specyficznych dla regionu śląskiego. Dotyczy to zwłaszcza tradycji śląskiej w odniesieniu do pielgrzymek stanowych oraz religijnych zwyczajów i obrzędów ludowych i rodzinnych. Zgodnie z sugestiami zleceniodawcy badania, rozszerzona zo-stała również problematyka obecności wiernych w życiu spo-łecznym, m.in. poprzez udział w Akcji Katolickiej.

KWESTIONARIUSZ

Wszystkie wymienione wcześniej obszary badawcze prze-łożone na język konkretnych pytań tworzą kwestionariusz wy-wiadu składający się łącznie z 56 pytań głównych i 12 pytań metryczkowych. Układają się one w następujące grupy tema-tyczne:

A.    POSTAWY WOBEC WIARY
B.    POSTAWY SPOŁECZNO-POLITYCZNE
C.    OCENA ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU (MEDIÓW)
D.    ZWIĄZEK Z KOŚCIOŁEM I PARAFIĄ
E.    POSTAWY WOBEC WARTOŚCI
F.    PRAKTYKI  I ZACHOWANIA RELIGIJNE
G.    LOKALNE WIĘZI I ŚLĄSKA OBYCZAJOWOŚĆ RELIGIJNA 
H.    DANE SPOŁECZNO-DEMOGRAFICZNE

Większość pytań zamieszczonych w kwestionariuszu zo-stała sprawdzona w szeregu  wcześniejszych badaniach ISKK i innych ośrodków badawczych.  Kilka pytań jest jednak nowych i uzyskane wyniki nie mają odniesienia do innych tego typu badań. Dotyczy to zwłaszcza pytania o przykazania (15) i  o sakramenty (16), które  mogły być odebrane przez responden-tów jako i trudne i drażliwe, sprawdzały bowiem poziom wie-dzy religijnej, który powinien być ukształtowany już w cza-sie szkolnego nauczania katechetycznego. Z tego też powodu należało się liczyć albo ze wzrostem liczby odmów udziału w badaniu, albo z „ulgowym” potraktowaniem tego pytania przez ankieterów i w związku z tym sztucznym zawyżeniem uzyskanych wyników.

PRÓBA BADAWCZA

Konieczność uzyskania wyników reprezentatywnych dla ar-chidiecezji katowickiej nastręczała pewne trudności zarówno z określeniem populacji generalnej, jak i z doborem próby która by ją reprezentowała. Trudności te wynikały z tego, że pełne dane ludnościowe opracowywane są przez GUS tylko w przekroju gmin i województw. Nie ma więc możliwości ustale-nia liczby ludności według diecezji, gdyż ich granice bardzo często przecinają się zarówno na poziomie województw jak gmin. W tej sytuacji postanowiono określić dane ludnościowe archidiecezji zliczając ludność wszystkich gmin których sie-dziby znajdują się na terytorium archidiecezji. Ustalona w ten sposób liczba ludności w archidiecezji może być obarczo-na niewielkim błędem ze względu na to że granica archidiece-zji przecina niektóre gminy pozostawiając część ich teryto-rium w innej archidiecezji niż tej na której znajduje się siedziba gminy. Powstające  na skutek tego nadmiary lub nie-dobory terytorium i ludności w znacznym stopniu się wyrównu-ją. Ludność archidiecezji katowickiej określona w ten spo-sób, wynosi na koniec 1997 r. 1 878 tys. osób, w tym 906 tys. mężczyzn (48,8%) i 952 tys. kobiet (51,2%). Na podsta-wie danych GUS określono również poziom urbanizacji wyraża-jący się w tym, że 92,7% ludności mieszka w miastach.

Próba badawcza reprezentująca ludność archidiecezji do-brana została przez Urząd Statystyczny w Katowicach przy przyjęciu następujących założeń:

1) za podstawę doboru należało przyjąć gospodarstwa domo-we objęte badaniami US na terenie województwa,

2) na podstawie danych ISKK należało zlokalizować te go-spodarstwa, które znajdowały się na terenie archidiecezji,

3) w każdym wylosowanym gospodarstwie wywiad należało przeprowadzić tylko z jedną,  losowo wybraną osobą  spośród wszystkich osób dorosłych (w wieku 18 i więcej lat).

W wyniku zastosowania tej procedury ustalono, iż próba badawcza liczyć będzie 969 osób. W takcie realizacji badania uzyskano 761 wywiadów (78,5 %). Ponieważ termin re-alizacji badania był bardzo ograniczony, nie dopuszczano również żadnych „podmian” osób wylosowanych, liczba wywia-dów nie zrealizowanych wyniosła 208 (21,5%), w tym z powodu odmowy (bez podania przyczyn)-12 %. Uzyskane wyniki reali-zacyjne badania nie odbiegają więc od innych badań tego ro-dzaju prowadzonych w Polsce, i pozwalają na analizę i opis sytuacji społeczno-religijnej w archidiecezji katowickiej.

ORGANIZACJA BADANIA I OPRACOWANIA WYNIKÓW

Organizacja badania zależy w znacznym stopniu od wyboru terenowego realizatora badania. Z merytorycznego punktu wi-dzenia celowa byłaby współpraca z zespołem badawczym Urzędu Statystycznego  w Katowicach, gdyż mógł on zapewnić warunki badania maksymalnie zbliżone do tych z 1991 r. co jest ważna dla porównywalności danych. Ankieterzy US stanowią też do-świadczony, dobrze zorganizowany zespół, gwarantujący rze-telne i szybkie przeprowadzenie badania.  Tak się też istot-nie stało: badania zrealizowano w ciągu 12 dni (16 – 28 ma-rzec 1998 r.) przekazując do ISKK w Warszawie skontrolowany i uporządkowany  zbiór kwestionariuszy.

Raport z badania został przygotowany z myślą o potrze-bach wewnętrznych archidiecezji katowickiej, i nie jest przeznaczony do publikacji. Ma w  związku z tym głównie cha-rakter sprawozdawczy i opisowy, nie wyczerpując w większości możliwości warsztatowych autorów ani możliwości pogłębionych analiz materiału empirycznego. Jego celem jest dokonanie szybkiego przeglądu uzyskanych wyników  i wstępne zasygnali-zowanie problemów ważnych dla opisu aktualnej sytuacji spo-łeczno-religijnej w archidiecezji i wymagających pogłębionej analizy i refleksji w pełnym opracowaniu.

Struktura raportu ma nieco inny układ niż struktura kwestionariusza, co wynika zarówno ze specyfiki  zaintereso-wań badawczych  członków zespołu naukowego ISKK,  jak rów-nież z ich  zróżnicowanych obciążeń pracami zawodowymi i dy-daktycznymi. Dla przyśpieszenia prac na raportem i wzmocnie-nia jego naukowych walorów, do jego opracowania włączyli się również stali współpracownicy naukowi ISKK z KUL, w osobach  ks. prof. Władysława Piwowarskiego i ks. prof. Janusza Ma-riańskiego, a także prof. Wojciech Świątkiewicza z Uniwersy-tetu Śląskiego w Katowicach.  Ostatecznie nad przygotowaniem raportu pracowało 7 osób starając się, na podstawie wyników badania, przedstawić następujące zagadnienia:


Spis treści raportu:
dr Lucjan Adamczuk (Zespół Wyznań Religijnych GUS, Warszawa)
METODOLOGIA BADANIA

ks. prof. Władysław Piwowarski (KUL Lublin)
POSTAWY WOBEC WIARY

ks. prof. Witold Zdaniewicz (ISKK, ATK, Warszawa)
ZACHOWANIA RELIGIJNO-MORALNE

prof. Wojciech Świątkiewicz (Uniwersytet Śląski, Kato-wice)
RELIGIJNOŚĆ W SPECYFICE REGIONALNEJ KULTURY

Dr Elżbieta Firlit  (Kolegium Ekonomiczne SGH, Warsza-wa)
POSTAWY OBYWATELSKI I ZAUFANIE DO INSTYTUCJI ŻYCIA PUBLICZNEGO

Ks. prof. Janusz Mariański (KUL Lublin)
KOŚCIÓŁ I PARAFIA W ŚWIADOMOŚCI KATOLIKÓW

Prof. Andrzej Ochocki (ATK, Warszawa)
POSTAWY WOBEC WARTOŚCI

Mgr Robert Stępisiewicz (ISKK, Warszawa)
TABLICE KORELACYJNE WYNIKÓW BADANIA

ZESPÓŁ NAUKOWY I REALIZACYJNY BADANIA
W pracach nad przygotowaniem i przeprowadzeniem bada-nia brali udział członkowie Kolegium OŚRODKA SONDAŻY SPOŁECZNYCH „OPINIA” , który jest wyspecjalizowana placówką ISKK.
Ks. prof. Witold Zdaniewicz
Dr Tadeusz Zembrzuski
Dr Elżbieta Firlit
Prof. Andrzej Ochocki
Dr Lucjan Adamczuk
Mgr Robert Stępisiewicz
Konsultantem matematycznym w zakresie losowania był mgr Bronisław Lednicki z Zakładu Badań Statystyczno-Ekonomicznych GUS i PAN.
Dzięki życzliwości kierownictwa Urzędu Statystycznego w Katowicach w osobach Dyrektora Edmunda Czarskiego i Wicedy-rektor Lucyny Przybylskiej udało się zorganizować sprawny zespół ankieterski, który pod kierunkiem Małgorzaty Widuch i Marioli Roch przeprowadził badanie terenowe.
Informatyczny zbiór danych założony został przez pracow-ników ISKK, a klasyfikacji i kodowania pytań otwartych doko-nano w Zespole Wyznań i Narodowości GUS. Obliczenia staty-styczne i  tablice korelacyjne wykonał przy pomocy pakietu SPSS Robert Stępisiewicz z ISKK.