Kościoły i cmentarze


Podaj lokalizację

Home Badania pastoralne Diecezja lubelska

Diecezja lubelska

dr L. Adamczuk

ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE – BADANIA POSTAW RELIGIJNYCH I SPOŁECZNYCH W ARCHIDIECEZJI LUBELSKIEJ

Wstęp

Diecezja lubelska, dzięki Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu, ma bardzo dobre zaplecze dydaktyczne w zakresie socjologii religii. Istniejący tu od 1958 r. Ośrodek Socjologii Religii w ramach swoich prac dydaktycznych przeprowadził wiele badań dotyczących różnych aspektów życia religijnego i społecznego w różnych częściach kraju. Jednakże tylko niewielka część z nich koncentrowała się na terytorium diecezji, co okazało się niewystarczające do uzyskania całościowego obrazu życia religijnego i społecznego. Wynikało to zapewne z faktu, iż KUL miał przez długie lata charakter jedynej uczelni katolickiej o zasięgu ogólnopolskim, gdzie mogły się rozwijać socjologiczne badania empiryczne. Ten szeroki zasięg powodował jednak, iż prowadzone tam badania ulegały rozproszeniu na terytorium całego kraju, co w rezultacie nie sprzyjało lepszemu zaspokojeniu potrzeb badawczych samej diecezji lubelskiej. Trzeba jednak przypomnieć, iż to właśnie w tej uczelni rodziła się polska socjologii religii, m.in. za sprawą działalności naukowej ks. prof. Józefa Majki,  a następnie ks. prof. W. Piwowarskiego. Dzięki pracom ks. prof. W. Piwowarskiego do metodologii polskich badań nad religijnością wprowadzony został trwały porządek pojęciowy, oparty na określonych podstawach teoretycznych, co umożliwiło wypracowanie przez polską socjologię religii wzorców kwestionariuszy do badania religijności, które są stosowanego do dziś.  Badania empiryczne rozwijane na KUL-u przez ks. prof. W. Piwowarskiego  i funkcjonująca tam Katedra Socjologii Religii podporządkowane jednak były potrzebom dydaktycznym i miały w związku z tym ograniczony zakres terytorialny i przedmiotowy. Były również trudności finansowe, a często i administracyjne, które nie zachęcały do prowadzenia badań socjologicznych na szerszą skale na potrzeby samej diecezji. Wszystkie te czynniki sprawiły, że dużych kompleksowych badań empirycznych poświęconych samej diecezji nie było. Spostrzeżenie to znajduje potwierdzenie w materiałach specjalnej sesji naukowej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Lubelskiego Towarzystwa Naukowego która odbyła się w 1993 r. w Lublinie.

Tym większego znaczenia nabiera fakt, iż badanie takie zlecone zostało Instytutowi Statystyki Kościoła Katolickiego, który przejął idee empirycznej socjologii religii z KUL-u, rozwijając je i dopracowując się własnego standardu badań na potrzeby diecezji.

1. Charakterystyka diecezji
Diecezja lubelska zajmuje powierzchnię 9108 km2, na której żyje 1070017 mieszkańców, w tym 1049435 to katolicy. Na infrastrukturę religijną składa się 252 parafie, zgrupowane w 26 dekanatach. Pracę religijną prowadzi 1050 księży, w tym 210 zakonnych oraz 646 sióstr. W diecezjalnym seminarium duchownym kształci się 188 alumnów, a w seminariach zakonnych – 142. Specyficzną i trudną do przecenienia rolę w infrastrukturze religijnej odgrywa w diecezji Katolicki Uniwersytet Lubelski, skupiający znaczną liczbę księży wykładowców z terenu całego kraju, a nawet z poza jego granic.

Przystępując do badania na terenie diecezji lubelskiej, należało wziąć pod uwagę fakt, iż wprawdzie większość jej ludności zamieszkuje w miastach (62% całej ludności), to jednak diecezja znajduje się na obszarze kraju, gdzie tradycyjnie dominowała i ciągle ma duże znaczenie gospodarka rolna. Najistotniejszą rolę w regionie odgrywa miasto Lublin liczące 360 tys. ludności, co stanowi 55% wszystkich mieszkańców miast. W tym mieście skupia się większość potencjału gospodarczego, kulturalnego i naukowego regionu. Obecność dwóch uniwersytetów, bliskość granicy z Ukrainą, siedziba eparchii prawosławnej, tworzy specyficzny klimat aktywnego życia kulturowego i religijnego, tradycyjnie otwartego na współpracę zbliżaniu kultur wschodu i zachodu. Na terenie diecezji ma bowiem swoje skupiska i ośrodki wiele wyznań chrześcijańskich i niechrześcijańskich. Są tu obecni: prawosławni, polskokatolicy, zielonoświątkowcy, mariawici, adwentyści, baptyści, „Misja Czajtanii”, mają też swoje zbory Świadkowie Jehowy.

2. Metoda i technika badania
Zespół cech specyficznych diecezji i sformułowane przez kurię diecezjalną wnioski umożliwiły podjęcie decyzji, co do zakresu przedmiotowego i podmiotowego badania. Uznano, że badanie powinno mieć charakter diagnostyczny z orientacją na określone problemy specyficzne dla diecezji. Brano również pod uwagę potrzebę uzyskania możliwości porównań z innymi diecezjami. Ostatecznie zadecydowało, że problematyka ta znajdzie najlepszą egzemplifikację w danych, zgromadzonych poprzez badanie postaw  społeczno-religijnych ludności w diecezji lubelskiej. Postanowiono również, że najskuteczniejszą metodą badania będzie wywiad kwestionariuszowy, przeprowadzony na reprezentatywnej próbie mieszkańców diecezji.

Zakres tematyczny badania obejmie następujące kategorie zagadnień: wiara i wiedza religijna; praktyki religijne; stosunek do religii i kościoła; postawy społeczne i polityczne; zwyczaje religijne; wartości i postawy moralne; integracja z diecezją, parafią i środowiskiem lokalnym.

Praca nad budową narzędzia badawczego doprowadziła do powstania kwestionariusza zawierającego 92 pytania i dającego możliwość porównania uzyskanych wyników z danymi uzyskanymi w badaniach w innych diecezjach i w badaniach ogólnopolskich, przeprowadzonych przez ISKK SAC w 1998 r.

3. Dobór próby i charakterystyka badanej zbiorowości
Przy doborze próby badawczej przyjęto wielostopniowy, warstwowy schemat losowania. Zakładał on dobór 1000-osobowej próby zgrupowanej w 50 gniazdach osobowych. Dobór miast (10), miejscowości wiejskich i adresów miał charakter losowy, przy allokacji proporcjonalnej do struktury zaludnienia terytorium diecezji. Przy doborze konkretnych osób kierowano się również koniecznością zachowania struktury płci, wieku i wykształcenia. Wyróżniono 4 poziomy wykształcenia: wyższe, średnie, zasadnicze zawodowe i podstawowe oraz 6 grup wieku, na podstawie danych GUS-u.

Badanie terenowe zrealizowane zostało przez Ośrodek Sondaży Społecznych ISKK w Warszawie, w czerwcu 2002 r. Dzięki uprzejmości kierownika Katedry Socjologii Moralności, ks. prof. J. Mariańskiego można było wykorzystać w roli ankieterów studentów socjologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Dobra organizacja, nadzór i kontrola przebiegu badania zaowocowały realizacją założonej próby z pewnym nadmiarem, uzyskano 1022 wywiady, a do opracowania włączono 985. .

Uzyskane wyniki pozwoliły ustalić, iż próba odzwierciedla zakładane zróżnicowanie terytorialne populacji mieszkańców archidiecezji. Wśród badanych znalazło się 55% mieszkańców miast i 44% mieszkańców wsi. W samej stolicy diecezji Lublinie zbadano 277 osób, tj. 28% całej próby.

We wszystkich wyżej wymienionych podziałach zachowane zostały zadowalające proporcje płci mieszkańców, co oznacza, iż próba zrealizowana została z dużą dokładnością, a zmienne terytorialne, osadnicze i demograficzne mogą być wykorzystywane w tabelach korelacyjnych, analizach i porównaniach.

Wiek respondentów był cechą kontrolowaną w doborze próby badawczej. Należy tu przypomnieć, iż badaniem objęte były osoby w wieku 18 i więcej lat. Przegląd uzyskanych danych wskazuje, iż kategoria młodzieży, to jest osób w wieku 18-25 lat, liczy w próbie 19%, a kategoria 26-35 lat – 17%. Osób w wieku najwyższej aktywności zawodowej: 36-50 lat zbadano 29%, a osób liczących 51-60 lat – 13%. Kategoria osób najstarszych, to znaczy powyżej 60. roku życia, jest w próbie dość liczna – 22%, co jest charakterystyczne dla współczesnego profilu demograficznego Polski.

Z punktu widzenia stanu cywilnego struktura badanej zbiorowości przedstawia się następująco: najliczniejsza jest kategoria osób o ustabilizowanym stanie cywilnym, to znaczy małżeńskim – 63%, a następnie wolnym – 23%. Osób rozwiedzionych zbadano 2%, a będących w stanie wdowim – 12%.

Z punktu widzenia struktury biologicznej rodziny, najliczniejsza grupa osób – 52% wchodzi w skład rodzin małżeńskich jednopokoleniowych, posiadających przynajmniej jedno dziecko. Rodzin dwupokoleniowych znalazło się w próbie 21%. Niewielka statystycznie jest kategoria małżeństw bezdzietnych – 5%. Kategoria osób tworzących rodziny niepełne stanowi 7% populacji: 5% – matka z dzieckiem i 2% – ojciec z dzieckiem. Osoby samotne i o nieokreślonym statusie to 16% populacji.

Poziom wykształcenia w badanej zbiorowości przedstawia się następująco: najliczniejszą grupę stanowią osoby z wykształceniem podstawowym – 39%. Osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym jest wśród respondentów 26%, natomiast ze średnim – 24%. Powyżej tego poziomu mamy: z pomaturalnym – 4% i wyższym – 7%.

Najbardziej charakterystycznymi wskaźnikami dla sytuacji w zakresie zatrudnienia są odsetki pracujących i bezrobotnych. Dla obszaru archidiecezji odsetek pracujących zawodowo kształtuje się na niskim poziomie – 30%, natomiast bezrobotnych odnotowano 14%. Poza tymi dwiema kategoriami ludności liczne są kategorie emerytów – 16% i rencistów – 18%, ponadto: uczniowie i studenci stanowią 11%, a prowadzący gospodarstwa domowe – 5% (5 % osób nie określiło swojej sytuacji).

Jedno z pytań kwestionariusza pozwoliło określić przybliżoną strukturę społeczno-zawodową mieszkańców archidiecezji. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, iż dane uzyskane w badaniu socjologicznym mają wyłącznie subiektywny charakter, są bowiem ustalane na podstawie autodeklaracji samych badanych, niezależnie od ich sytuacji i aktywności zawodowej. Uzyskane dane wskazują, iż 29% osób zadeklarowało się jako robotnicy, a 26% jako rolnicy. Do inteligencji i urzędników zaliczyło się 18% badanych. Przedsiębiorcy i wolne zawody stanowią 12% zbiorowości (inne grupy – 15%).

W podobny sposób, jak miejsce w stratyfikacji społeczno-zawodowej, ustalano sytuację materialną respondentów. Na pytanie „Jak Pan(i) ocenia swoją sytuację materialną?” uzyskano następujące odpowiedzi: bardzo dobrze – 2% i bardzo źle – 8%, raczej dobrze – 19% i raczej źle – 17%, średnio – 54%.

Bardziej obiektywnym wskaźnikiem sytuacji materialnej gospodarstw domowych jest stan posiadania pewnych dóbr materialnych, pełniących funkcję wskaźników tej sytuacji. Należy do nich na przykład posiadanie samochodu, komputera czy własnościowego mieszkania. W badaniu uzyskano następujące wartości tych wskaźników: samochód ma do dyspozycji w swoich gospodarstwach domowych 55% respondentów, komputer – 30%, a własnościowe mieszkanie – 80%.

Dokonany tu przegląd informacji charakteryzujących badaną populację pod względem demograficznym, społecznym i ekonomicznym wskazuje, iż zamierzenia badawcze, mające na celu uzyskanie reprezentatywnych danych dla mieszkańców archidiecezji lubelskiej, zostały zrealizowane z dostateczną dokładnością. Uzyskane wyniki mogą więc stanowić podstawę do wstępnego opisu wyników badania.