Kościoły i cmentarze


Podaj lokalizację

Home Badania pastoralne Diecezja płocka

Diecezja płocka

Lucjan Adamczuk
Procedura badania postaw religijnych w diecezji płockiej

Diecezja płocka, rys historyczny

Diecezja płocka należy do najstarszych polskich diecezji. Wraz z przyjęciem chrztu przez księcia Mieszka I w 966 r. rozpoczął się proces chrystianizacji ziem polskich. W jego orbicie znalazło się również Mazowsze. Kościoły powstające na przełomie X i XI w. w nie-których ośrodkach grodowych tej dzielnicy świadczą o tym, że akcja ewangelizacyjna była prowadzona także tutaj. Na temat początków diecezji płockiej najbardziej rozpowszechnione są trzy opinie.

Pierwsza, opierając się na Kronice wielkopolskiej, przyjmuje, że powstanie w Płocku biskupstwa z fundacji Bolesława Chrobrego miało miejsce podczas zjazdu gnieźnieńskiego w  1000 r. Opinia druga, za którą opowiedzieli się tacy badacze przeszłości jak Adam Narusze-wicz i Michał Bobrzyński, przesuwa czas powstania diecezji na połowę XI w. Wreszcie opinia trzecia najlepiej udokumentowana, łączy fakt utworzenia biskupstwa z pobytem w Polsce le-gatów papieskich. Przywieziony przez nich list od papieża Grzegorza VII do Bolesława Śmia-łego, datowany na 20 kwietnia 1075 r., wskazywał na pewne braki w organizacji kościelnej, na zbyt małą liczbę biskupów i zbyt dużą rozległość terytorialną diecezji. Za utworzeniem diecezji w tym czasie przemawia również i to, że pod koniec XI w. poświadczona jest obec-ność w Płocku biskupa Stefana .

Granicę naturalną diecezji stanowiły: od strony północnej Pojezierze Mazurskie, co zresztą później miało stanowić granicę polityczną z państwem krzyżackim i Prusami. Od stro-ny południowej wyznaczał ją bieg Pilicy, od zachodniej – rzeki Bzura i Warta, natomiast na wschodzie Podlasie, które było naturalną granicą pomiędzy zachodnią Rusią a Mazowszem. W strukturze administracji kościelnej po 1243 r. północną granicę wyznaczały diecezje pome-zańska i warmińska. Na wschodzie diecezja graniczyła z biskupstwem wileńskim. Na niewiel-kim odcinku w okolicach Węgrowa diecezja płocka graniczyła również z biskupstwem wo-łyńskim ze stolicą w Łucku. Linia graniczna z diecezją poznańską biegła od Liwca do Wisły w okolice Pragi, a następnie korytem Wisły na północ aż do Nowego Dworu. Po lewej stronie Wisły znajdował się dekanat gostyniński, graniczący z biskupstwem poznańskim i biskup-stwem włocławskim.

Po III rozbiorze terytorium diecezji na południe od Bugu przechodziło liczne zmiany. Już w 1800 r. papież Pius VII włączył do diecezji warszawskiej (erygowanej w 1798 r.) 6 pa-rafii dekanatu radzymińskiego. Kolejnych 19 parafii z dekanatów: stanisławowskiego, ka-mieńczykowskiego oraz radzymińskiego zostało włączonych do nowo utworzonej diecezji lubelskiej. Kolejna reorganizacja nastąpiła w 1818 r., kiedy większość z wymienionych parafii weszła w skład archidiecezji warszawskiej erygowanej w tymże roku. Najbardziej okrojono diecezję płocką na wschodzie. W 1818 r. włączono do diecezji sejneńskiej 3 dekanaty: wąso-ski, wizneński oraz łomżyński. Dalsze uszczuplenie terytorium diecezji nastąpiło w 1925 r. Wówczas do nowo utworzonej diecezji łomżyńskiej włączono dalsze 3 dekanaty: czyżewski, ostrowski i ostrołęcki. Ostatnie zmiany terytorialne w diecezji płockiej miały miejsce w 1992 r. Do diecezji łomżyńskiej włączono wówczas 31 parafii, do nowo utworzonej diecezji łowic-kiej 7, a jedną do nowo powstałej diecezji warszawsko-praskiej .


Charakterystyka życia religijnego

Diecezja nie ma, niestety, standardowych statystyk charakteryzujących jej sytuację. Jednakże w Instytucie Statystyki Kościoła Katolickiego gromadzone są dane statystyczne do-tyczące podstawowych informacji o diecezjach kościoła katolickiego w Polsce, i na ich po-stawie utworzono tabelę 1, ukazującą sytuację w diecezji w ciągu ostatnich 7 lat.


Tabela1. Statystyka eklezjalna diecezji płockiej.

Cecha    2001    2002    2003    2004    2005    2006    2007

Parafie    243    243    243    243    343    244    245

Księża    588    591    597    599    601    609    613

Alumni    113    99    87    97    106    97    77

Bracia    73    73    73    74    35    32    44

Siostry    285    280    280    278    246    239    231

Chrzty    9700    9580    9312    9298    8577    8572    9018

p. Komunia    13170    13700    12980    12045    11037    11023    9871

Bierzmowanie    9700    13447    13438    13376    12316    12313    12443

Śluby    4373    4223    4126    4017    4441    4419    5116

Dominicantes    38,4%    38,0%    37,3%    34,9%    37,1%    36,0%    36,0%

Communicantes    11,6%    14,7%    11,0%    10,2%    10,8%    10,8%    12,2%



Liczbę ludności w diecezji ocenia się na ok. 806 tys., w tym 44% ludności miejskiej. Przyjmuje się, że diecezja ma powierzchnię 11,7 tys. km2. W 2000 r. diecezja miała dodatni przyrost naturalny ludności wynoszący 755 osób, ale ujemne saldo migracji wewnętrznych i zagranicznych wynoszące 1320 osób. Sądząc po rosnącej liczbie udzielonych sakramentów małżeństwa  sytuacja demograficzna w diecezji może wyglądać dość stabilnie, co potwierdza częściowo stabilizująca się w ostatnich latach liczba chrztów i bierzmowania (wykres 1).



Na terenie diecezji mieszka 97% katolików, skupionych w 245 parafiach, w których znajdują się 372 ośrodki kultu. Pracę duszpasterską w różnych formach prowadzi 613 kapła-nów, a seminarium kształci się 77 alumnów. Pracę księży wspiera 44 braci zakonnych i 231 sióstr. W diecezji płockiej, mamy do czynienia z powolnym spadkiem wskaźnika dominican-tes od 40,2% w 1992 r. do 32% w 2008 r., i niewielkim wzroście wskaźnika communicantes. 

Organizacja i procedury badania

Badanie w diecezji płockiej przeprowadzone zostało na zlecenie bpa Piotra Libery, ordynariusza diecezji płockiej. W marcu 2009 r. odbyło się spotkanie robocze w kurii płockiej poświęcone projektowi badania postaw religijnych wiernych tej diecezji. W spotkaniu tym udział wzięli: ks. bp P. Libera, kanclerz ks. dr Mirosław Milewski, dyrektor CARITAS ks. Szczepan Bugaj, oraz dwóch proboszczów, jeden z parafii miejskiej i jeden z wiejskiej. Ze strony ISKK w spotkaniu uczestniczyli: ks. prof. W. Zdaniewicz i L. Adamczuk. Celem spo-tkania było zapoznanie się z funkcjonowaniem diecezji i problemami, przy rozwiązywaniu których mogą być przydatne wyniki badania socjologicznego. W pierwszym rzędzie starano się ustalić te specyficzne cechy diecezji, które powinny znaleźć odbicie w projekcie badania. Uznano za celowe, aby przy projektowaniu badania rozważyć możliwość uwzględnienia na-stępujących sytuacji:

1.    regionalnego zróżnicowania diecezji na : Kujawy, Mazowsze i Kurpie (Zielone);

2.    relacji z Mariawitami (biskupstwo w Płocku) i Świadkami Jehowy;

3.    roli WSD i sprawy powołań;

4.    gospodarczego zróżnicowania diecezji (zagłębie truskawkowe) i migracje zarob-kowe;

5.    zapotrzebowania na środki komunikacji medialnej (Internet, radio, prasa);

6.    zapotrzebowania na udział w ruchach religijnych i społecznych NON PROFIT (3 sektor);

7.    wpływu ruchu Światło – Życie na sytuację religijną;

8.    skuteczności i zasięgu pomocy CARITAS;

9.    odczucia zmiany sytuacji materialnej na poziomie konkretnej rodziny w związku z kryzysem.

W czasie spotkania przedstawiono i przedyskutowano standardową ofertę OSS OPINIA, obejmującą 6 działów, do których wprowadzi się zmiany wynikające z odbytej na spotkaniu dyskusji.

Ustalenia te i uzyskane z kurii materiały pozwoliły na konstrukcję narzędzia ba-dawczego (kwestionariusza) w którym znalazło się 6 grup tematycznych zawierających 66 pytań merytorycznych, dotyczących życia religijnego i społecznego w diecezji:

1. Wiara i wiedza religijna.

2. Praktyki religijne.

3. Stosunek do religii i kościoła.

4. Zwyczaje religijne.

5. Wartości i postawy moralne.

6. Integracja z diecezją, parafią i środowiskiem lokalnym.

Pytania te po opracowaniu, pozwoliły na uzyskanie 120 zmiennych dotyczących przedmioto-wego zakresu badania, oraz 26 zmiennych podmiotowych (metryczkowych).

Badanie przeprowadzono metodą wywiadu kwestionariuszowego na terenie całej die-cezji jesienią 2009 r. Wywiadami objęto próbę badawczą licząca 600 osób dorosłych (doboru dokonał statystyk A. Radźko). Wywiady przeprowadzili zawodowi ankieterzy sieci badania budżetów rodzinnych GUS. Wypełnione przez nich kwestionariusze wywiadów przekazano bezpośrednio do ISKK, gdzie po kontroli  wprowadzono odpowiedzi na pytania do kompute-ra. Wyniki obliczono również w ISKK, wykorzystując pakiet statystyczny SPSS.


Charakterystyka badanej populacji

W przebadanej zbiorowości  znajduje się 47,8% mężczyzn i 52,2% kobiet. Jest to więc poprawna proporcja płci, oczywiście wśród osób dorosłych, tzn. w wieku 18 i więcej lat. Z punktu widzenia wieku, struktura populacji charakteryzuje się również zachowaniem właści-wych proporcji miedzy poszczególnymi grupami (wykres 1).


Młodzieży, w sensie demograficznym (18-25 lat), jest wśród wiernych w diecezji 15%, a gru-pa w wieku 26-35 lat stanowi 20%. Najmniej liczna, licząca 8%, jest grupa o największej ak-tywności zawodowej w wieku 36-40 lat. Grupą najbardziej doświadczoną zawodowo jest ka-tegoria wiekowa 41-50 lat, stanowiąca 19% populacji. Do grupy osób w wieku 51-60 lat nale-ży w populacji  16%. Dość znaczna jest kategoria osób wchodząca w wiek emerytalny (60 lat i więcej) – 22%.

Dla określenia sytuacji demograficznej w diecezji istotna jest struktura ludności z uwagi na stan cywilny, co przedstawia wykres 2. Najliczniejsza jest kategoria osób o ustabili-zowanym stanie cywilnym, to znaczy małżeńskim – 67%. W stanie wolnym znajduje się 19% osób, rozwiedzionych jest zaledwie 2%, a będących w stanie wdowim – 11%.


Zebrano również informacje dotyczące sytuacji rodzinnej respondentów, co prezentuje wykres 3. Trzeba przy tym zwrócić uwagę na dość niski odsetek osób wchodzących w skład rodzin trzypokoleniowych: rodzice, dzieci i dziadkowie – 15%. W skład rodzin dwupokoleniowych pełnych wchodzi 54% respondentów.

Szczególnej troski duszpasterskiej wymagają niewątpliwie osoby żyjące w rodzinach niepełnych (z jednym rodzicem), których jest 8%, oraz osoby samotne – 9%. Liczebność osób wchodzących w skład małżeństw bezdzietnych jest dość wysoka i wynosi 10%.

Sytuację rodzinną charakteryzuje również proporcja rodzin pełnych i niepełnych. W badanej zbiorowości do rodzin pełnych (rodzice i dziecko + rodzice, dzieci i dziadkowie) należało 69% osób, a do niepełnych (bezdzietne, samotne matki i ojcowie) 26%. Liczby te są obarczone niewielkim błędem wynikającym stąd, iż dla 4% badanych nie określono stanu rodzinnego.

Analiza struktury wykształcenia w badanej zbiorowości (wykres 4) wskazuje, że w próbie znalazło się 16% osób z wykształceniem wyższym i 32% ze średnim . Wykształcenie zasadnicze zawodowe miało 26% osób, a podstawowe i  niższe 34%.

Badanie pozwoliło określić przybliżoną strukturę społeczno-zawodową mieszkańców diecezji. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, iż dane uzyskane w badaniu socjologicznym mają wyłącznie subiektywny charakter, są bowiem ustalane na podstawie autodeklaracji samych badanych, niezależnie od ich sytuacji i aktywności zawodowej  (wykres 5).

Uzyskane dane wskazują, iż najliczniejszą kategorię stanowili robotnicy –37% osób, czyli więcej niż można by się spodziewać w regionie o niewysokim poziomie urbanizacji.  Rolnicy, jako zwarta kategoria zawodowa stanowią 24% populacji, a inteligencja i urzędnicy – 22%. Osoby określające się jako właściciele firm i zakładów pracy (biznesmeni) to 5%; inne kate-gorie zawodowe stanowią12%.

Z punktu widzenia sytuacji zawodowej strukturę badanej próby ukazuje wykres 6.  Największą kategorią tej struktury są osoby pracujące zawodowo.- 57%.

Na drugim pod względem liczebności miejscu znajdują się emeryci i renciści – 21%. Odsetek osób pozostających bez pracy jest stosunkowo niewielki – 7%. Uczniów i studentów odnoto-wano w próbie 5%, a osób zajmujących się wyłącznie prowadzeniem gospodarstwa domowe-go – 4%.

Istotną cechą położenia ekonomicznego i społecznego respondentów są ich dochody. W badaniach socjologicznych bardzo trudno jest uzyskać obiektywne dane dotyczące sytuacji materialnej badanych. Ponieważ cecha ta jest bardzo ważnym czynnikiem wyjaśniającym wie-le postaw i poglądów respondentów, również w badaniach nad religijnością konieczne było użycie subiektywnej metody ustalania tej sytuacji poprzez samoocenę badanych. Aby ją uzy-skać, zadawano w trakcie wywiadu pytanie: „Jak Pan(i) ocenia swoją sytuację materialną?”  Poroszono również respondentów o ocenę swojej sytuacji w poprzednim roku, dla sprawdze-nia wpływu kryzysu na sytuację materialna rodziny. Uzyskano następujący rozkład odpowie-dzi (wykres 7): bardzo dobra – 3% i bardzo zła – 3,8%, raczej dobrze – 21,2%  i raczej źle – 13%, średnio – 59,3%. Porównanie wyników oceny roku poprzedniego i 2009 wskazuje, iż respondenci istotnych zmian kryzysowych nie dostrzegają.

Ocena  uzyskanych wyników

Terenowa realizacja badania powierzona została zawodowej sieci ankieterskiej GUS, która zrealizowała je z bardzo dużą starannością. Uzyskane wyniki wskazują, że zało-żone w próbie rozkłady podstawowych cech populacji są bardzo dobrze dopasowane do rze-czywistych cech populacji; różnice w rozkładzie płci, wieku i wykształcenia nie przekraczają 4 p.%  a w  podziale na miasto – wieś 7% (tabela 2). Wysoki poziom realizacji badania w te-renie  (100% założonej próby), oznacza wysoką wiarygodność uzyskanych wyników, które mogą być traktowane jako właściwe całej populacji wiernych diecezji płockiej.

Tabela 2. Ocena poziomu realizacji próby badawczej w diecezji płockiej 2009.

Cechy kontrolowane

w próbie    Populacja w wieku

18 i więcej

lat     Próba badawcza

(18 i więcej lat)

Różnica struktury próby  i

populacji w punk-tach %

Ogółem    800100    600    x

Płeć     100,0    100,0    x

Mężczyźni    48,5    48,0    –0,5

Kobiety    51,5    52,0    +0,5

Wiek     100,0    100,0    x

18-24    13,1    13,5    +0,4

25-34    20,7    19,8    –0,9

35-44    15,9    15,9    0

45-54    17.3    20,4    +3,1

55-64    14,7    12,1    –2,6

65--74    9,6    11,5    +2,1

75 i więcej    8,7    6,5    –2,2

Wykształcenie     100,0    1000    x

wyższe    16,3    16,0    –0,3

średnie    32,2    32,6    +0,4

zasadnicze zawodowe    25,7    25,9    +0,2

podstawowe    25,8    25,5    –0,3

Typ miejscowości     100,0    100,0    100,0

Miasto    41,7    47,8    +6,1

Wieś    58,3    52,2    –5,1

Szczegółowe źródła danych:

1. Wykaz parafii w Polsce 2006, Warszawa ISKK SAC

2. Ludność. Stan i struktura demograficzno-soiłeczna, 2002, Warszawa GUS, Tab. 20

3. Rocznik Demograficzny 2008, Warszawa GUS 2009,  Tab. 24

4. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2007, Warszawa GUS, Tab. 6

Obliczenia parametrów populacji i próby wykonał Andrzej Radźko.