Kościoły i cmentarze


Podaj lokalizację

Home Badania pastoralne Diecezja łódzka

Diecezja łódzka

L. Adamczuk

PROBLEMATYKA I PROCEDURA BADAŃ ORAZ CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI

1. Problematyka badania

Projekt badania przygotował zespół Ośrodka Sondaży Społecznych OPINIA Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC w oparciu o doświadczenia badania postaw społeczno-religijnych, prowadzonych od 1997 r. w poszczególnych diecezjach . Przygotowanie założeń i narzędzi badawczych poprzedzone zostało spotkaniami z ks. abpem  Władysławem Ziółkiem i ks. bpem Adamem Lepą w maju i listopadzie 1999 r., których celem było uzyskanie dodatkowych informacji o problemach specyficznych dla tej archidiecezji. Rozmowy te pozwoliły na określenie dodatkowych obszarów badawczych oraz informacji, które mogły być przydatne w organizacji pracy duszpasterskiej w archidiecezji.

Biskupi stwierdzili, że w badaniach powinno się uwzględnić specyfikę archidiecezji łódzkiej, to znaczy duże zróżnicowanie sytuacji, wynikające z faktu, iż występują tu trzy odmienne środowiska: wielka  aglomeracja miejska, kilka miast średniej wielkości (Piotrków, Tomaszów Mazowiecki i Bełchatów) i wieś. Każde z tych trzech miast ma swoją specyfikę religijną i społeczną, uwarunkowaną historycznie. W samej Łodzi życie społeczne i religijne jest wyraźnie inne niż w pozostałych miastach. Jest to uwarunkowane dość rozległym zespołem czynników natury historycznej, i politycznej. Główne czynniki scharakteryzowano w sposób następujący:

–    Na religijność ówczesnych i (późniejszych) mieszkańców Łodzi znaczny wpływ wywarł niewątpliwie fakt, że miasto to znalazło się w obrębie zaboru rosyjskiego. Następstwem tego był stały brak dostatecznej liczby kościołów, a nawet cmentarzy katolickich, oraz brak zgromadzeń zakonnych. Pierwsze zgromadzenia pojawiły się w Łodzi dopiero w latach dwudziestych bieżącego stulecia (salezjanie, bernardyni, jezuici, urszulanki, służebniczki itp.)

–    Przed I wojną światową około 1/3 ludności Łodzi stanowili Żydzi, znaczący też był udział ludności rosyjskiej. W wyniku II wojny i eksterminacji ludności żydowskiej wytworzyła  się pustka demograficzna, którą wypełniła ludność napływowa, dezintegrując w znacznym stopniu życie społeczne i religijne aglomeracji i diecezji.

–    W następstwie działań wojennych diecezja straciła 1/3 swoich kapłanów, a życie religijne zostało przez okupanta sparaliżowane.

–    Po wojnie w oficjalnej propagandzie PZPR ukuto mit „czerwonej Łodzi” sugerujący, iż jest to miasto z silnymi tradycjami komunistycznymi. Ten mit między innymi sprawił, że kuria biskupia w Łodzi miała bardzo duże trudności z uzyskiwaniem zgody na budowę nowych kościołów;  zgodę na budowę pierwszego po wojnie kościoła uzyskano dopiero w 1972 r. W Łodzi zamknięto też wszystkie szkoły i redakcje pism katolickich.

–    Znaczny wpływ na rodzinę, a zwłaszcza na jej działalność wychowawczą, wywiera rodzaj pracy matki. Do roku 1990 Łódź była największym w Europie środkowej i wschodniej skupiskiem kobiet pracujących w nocy (na trzy zmiany). Gdy łódzki przemysł włókienniczy stracił rynek zbytu na Wschodzie (głównie w ZSRR), dziesiątki tysięcy kobiet w Łodzi pozbawionych zostało pracy. Zwiększa się liczba matek samotnie wychowujących dzieci. Stanowią one 20% wszystkich rodzin w archidiecezji.

–    Oprócz patologii, które są typowe dla wielkich aglomeracji, w Łodzi występuje dość wysoki procent ludzi nadużywających alkoholu oraz  znaczna liczba małżeństw rozwiedzionych. Te zjawiska można wiązać z takimi faktami, jak trudne warunki mieszkaniowe, praca matki poza domem, niskie płace, bezrobocie itp. Od wielu lat odnotowuje się w mieście spadek przyrostu naturalnego ludności.

–    Z pozytywnych czynników, wpływających na życie w mieszkańców aglomeracji łódzkiej, które trzeba podkreślić, należy tolerancja religijna. W zgodzie żyli tu ze sobą nie tylko przedstawiciele trzech wyznań chrześcijańskich (katolicy, protestanci i prawosławni), lecz również chrześcijanie i żydzi. Przejawem tych postaw był fakt, że po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. nie zburzono w Łodzi żadnej cerkwi (a tak było w wielu miastach w Polsce, m. in. w Warszawie).

–    Jedną z bardzo wyraźnych cech religijności mieszkańców w aglomeracji łódzkiej jest ich maryjność. Uroczystości i święta ku czci Matki Bożej obchodzone są z wyjątkową frekwencją. W samej Łodzi aż 17 parafii dedykowanych jest Matce Najświętszej. Przez długie lata wierni z archidiecezji łódzkiej zajmowali pierwsze miejsce wśród pielgrzymów nawiedzających sanktuarium na Jasnej Górze.

–    Na specjalną mentalność lodzermenscha, kształtowaną przez dziesięciolecia wieku XIX i XX, wpłynął nadmiemy kult dwóch wartości: pracy i pieniądza. Powodowało to stosunkowo małą wrażliwość na historię narodową i związaną z nią kulturę i sztukę. Było to zrozumiałe w wielkim „łódzkim tyglu”, w którym czynnikiem najważniejszym była rosnąca stale gorączka Ziemi Obiecanej. To również formowało hierarchię wartości mieszkańców miasta – w przeszłości i w czasach najnowszych.

Stałą troską biskupów archidiecezji jest młodzież szkolna i akademicka: katecheci stwierdzają, iż jest ona wyraźnie trudniejsza do wdrożenia w aktywne życie religijne niż w innych rejonach archidiecezji. W tej sytuacji oprócz badania postaw społeczno-religijnych diecezjan, potrzebne jest bardziej szczegółowe rozpoznania postaw, poglądów i wartości istniejących wśród młodzieży łódzkiej.

Biskupi stwierdzili, iż  potrzebne są badania socjologiczne, które powinny przynieść odpowiedzi na pytania: „Jaka jest dusza młodych? Jakie są oczekiwania dorosłych i młodych na nowe tysiąclecie? Czym żyją diecezjanie dziś i czym chcieliby żyć jutro – w najbliższej przyszłości?”

W wyniku tych ustaleń zdecydowano przeprowadzić dwa odrębne, ale powiązane ze sobą badania. Pierwsze z nich powinno mieć charakter ogólnodiecezjalny i dotyczyć poglądów i postaw społeczno-religijnych. Drugie, prowadzone równocześnie z pierwszym, obejmie młodzież szkolną i akademicką Łodzi, i skoncentrowane będzie na wartościach uznawanych przez młodzież – ta część badania będzie jednak przedmiotem odrębnego opracowania.

W badaniu ogólnodiecezjalnym zastosowano metodę wywiadu na próbie reprezentatywnej. Sformułowano zestaw tematów, które zostały włączone do zakresu badania. Znalazły się w nim następujące zagadnienia:

–    wiedza religijna
–    wiara religijna
–    praktyki religijne
–    postawy i zachowania religijno-moralne (wartości uznawane i realizowane)
–    więź z parafią
–    Kościół i jego miejsce w życiu społeczno-politycznym
–    kontakt z mediami

Zagadnienia te przełożono następnie na 60 pytań wywiadu kwestionariuszowego „Postawy społeczno-religijne Polaków 2000”.

Ponadto respondenci otrzymali ankietę, zawierającą pytania otwarte, dotyczące problematyki wiary i Kościoła, z prośbą o pisemne odpowiedzi i przesłanie jej do ISKK SAC.

2. Dobór i realizacja próby badawczej

Próba badawcza dobierana była według metody wielostopniowej warstwowej na podstawie danych statystycznych, dotyczących archidiecezji łódzkiej, dostępnych w ISKK SAC. Próbę dobrano losowo w trzech niezależnych warstwach: miasta Łodzi, miast średniej wielkości (Piotrków, Tomaszów Mazowiecki, Bełchatów) i wsi. Przy doborze próby do każdej warstwy uwzględniono strukturę płci, wieku, poziomu wykształcenia. Zakładano, iż tak dobrana próba będzie reprezentować całą dorosłą ludność zamieszkującą w archidiecezji.

W terenowej realizacji badania wzięli udział studenci socjologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Wywiady przeprowadzone zostały w ostatnim tygodniu marca 2000 r. W czasie trwania badania stwierdzono duże zainteresowanie problematyką badania i życzliwie przyjmowano ankieterów. Tylko w kilku przypadkach ankieterzy zetknęli się z odmową udziału w badaniu.


3. Charakterystyka badanej zbiorowości

W próbie badawczej liczącej 910 osób znalazło się 46,5% mężczyzn i 53,5% kobiet. Z punktu widzenia wieku, w strukturze próby dominują ludzie starsi powyżej 60 roku życia – 21,9%. W kategorii młodzieży w wieku 18-25 lat znalazło się 15,3% osób, a w kategorii 26-35 lat – 17,1%. Do pięcioletniego przedziału wieku 36-40 lat zaliczono 7,7% osób, w dziesięcioletnim przedziale wieku 41-50 znajduje się 20,9%, a  w kategorii 51-60 lat jest 16,8% respondentów. Z punktu widzenia miejsca zamieszkania można stwierdzić, iż w próbie znalazło się 18%  mieszkańców wsi i 82% mieszkańców miast, w tym w samej metropolii 48,5% , co odpowiada rzeczywistemu rozmieszczeniu ludności w archidiecezji

Z punktu widzenia stanu cywilnego, zdecydowana większość badanych – 60,6 % – to ludzie żyjący w stanie małżeńskim. W stanie wolnym jest 21,8 % osób, natomiast w stanie wdowim, rozwiedzionych i w separacji  znajduje się 17,6 % respondentów.

Istotnym czynnikiem, określającym status społeczny i ekonomiczny, jest niewątpliwie wykształcenie, którego poziom kształtuje się następująco:

–    32,4 % – podstawowe
–    22,4 % – zasadnicze zawodowe
–    33,1 % – średnie
–    2,2 % – pomaturalne
–    9,9 % – wyższe.

Pod względem struktury społeczno – zawodowej, w próbie badawczej znalazła się znacznie mniejsza niż w innych rejonach kraju frakcja rolników, a dominującą kategorią są robotnicy oraz pracownicy administracyjni. Odsetki podstawowych kategorii społecznych kształtują się następująco:
–    46,9 % robotnicy
–    7,3 % rolnicy
–    7,3 % kupcy, biznesmeni, przedsiębiorcy
–    27,9 % inteligencja i urzędnicy
–    10,6 % inne kategorie.
Jest to więc struktura społeczno-ekonomiczna charakterystyczna dla dużych aglomeracji przemysłowych.

Sprawdzono również, w skład jakich gospodarstw (rodzin) wchodzą respondenci. Z punktu widzenia liczby osób wspólnie mieszkających, w próbie znalazło się:
–    13,2 % osób w gospodarstwach domowych 1-osobowych
–    22,3 % osób w gospodarstwach domowych 2-osobowych
–    24,4 % osób w gospodarstwach domowych 3-osobowych
–    25,4 % osób w gospodarstwach domowych 4-osobowych
–    8,0 % osób w gospodarstwach domowych 5-osobowych
–    4,2 % osób w gospodarstwach domowych 6-osobowych
–    1,4 % osób w gospodarstwach domowych 7-osobowych

Z rozkładu tego można wnosić, iż rodziny wielodzietne stanowią raczej niewielka część populacji. Dane dotyczące przynależności respondentów do różnych typów rodzin są zbieżne z tymi ustaleniami.

Przyjmując klasyfikację rodzin biologicznych, stosowaną w statystyce demograficznej (GUS), uzyskano następującą strukturę przynależności respondentów do 6 podstawowych typów rodzin:

–    małżeństwo bezdzietne        8,8 %
–    rodzice i dziecko            48,4 %
–    matka i dziecko            6,7 %
–    ojciec i dziecko              1,4 %
–    rodzice, dzieci i dziadkowie    10,7 %
–    osoba samotna                       13,5 %
–    pozostałe            10,5 %

Dominującą kategorią jest więc rodzina z jednym dzieckiem. Frakcja osób tworzących rodziny trzypokoleniowe (z dziadkami i wnukami) jest niewielka – 10,7 %. Znacząca jest liczebność małżeństw bezdzietnych i samotnych. Taka struktura rodzin występuje bardzo rzadko w innych rejonach kraju, i stanowi specyficzna cechę archidiecezji łódzkiej, co zapewne nie pozostaje bez wpływu na postawy i zachowania religijne i społeczne ludności.

Dokonany tu przegląd procedury badawczej i charakterystyka zbiorowości objętej badaniem w archidiecezji łódzkiej pozwala przyjąć, iż od strony metodologicznej badanie spełnia oczekiwania, jakie sformułowane zostały na etapie jego konceptualizacji. Wyniki przedstawione w tym raporcie powinny być pomocne dla charakterystyki i analizy specyficznej sytuacji społecznej i religijności w tej archidiecezji.